Kekemelik 3-6 Yaş: Okul Öncesinde Aileler Ne Yapmalı?

Kekemelik 3-6 Yaş: Okul Öncesinde Aileler Ne Yapmalı?

Kekemelik 3-6 yaş döneminde, yani okul öncesi yıllarda en sık başladığı dönemdir. Bu yaşlarda çocuğun dili hızla gelişir; kelime dağarcığı genişler, cümleler uzar ve düşünce çoğu zaman konuşmadan hızlı akar. Bazı çocuklarda bu hız, ses ve hece tekrarları, uzatmalar ya da takılmalar şeklinde kendini gösterir. Ailenin sakin, bilgili ve tutarlı tutumu bu dönemde çok değerlidir.

Kekemelik 3-6 yaşta neden sık görülür?

Okul öncesi dönem, dil gelişiminin en yoğun yaşandığı yıllardır. Çocuk bir yandan yeni kelimeler öğrenir, bir yandan dil bilgisi kurallarını çözmeye çalışır, bir yandan da anlatmak istediği çok şey vardır. Konuşma kasları, solunum ve dil planlaması her zaman bu hıza yetişemez. Bu nedenle 2-5 yaş arasında kısa süreli akıcısızlıklar görülmesi pek çok çocukta gelişimin bir parçasıdır.

Kekemeliğin tek ve kesin bir nedeni yoktur. Ailede kekemelik öyküsünün bulunması, dil gelişimindeki farklılıklar ve çocuğun mizacı gibi etkenler birlikte rol oynayabilir. Kekemelik çocuğun bilerek yaptığı bir şey değildir; ailenin "yanlış bir şey yaptığı" için ortaya çıktığı da söylenemez. Konuşma akıcılığının nasıl işlediğini merak eden aileler [Akıcılık Nedir?](/yazilar/akicilik-nedir) yazımıza da göz atabilir.

Normal akıcısızlık mı, kekemelik mi? Nasıl anlaşılır?

Her takılma kekemelik değildir. Okul öncesi çocuklarda görülen olağan akıcısızlıklar genellikle rahat ve zahmetsizdir. Çocuk takıldığının pek farkında olmaz, konuşmaya istekle devam eder.

Olağan akıcısızlıkta sık görülenler:

• Bütün bir kelimenin ya da kelime grubunun tekrarı ("ben ben ben de gelcem")
• "Eee", "şey" gibi dolgu sesleri
• Cümleye başlayıp vazgeçme, yeniden başlama

Uzman değerlendirmesi gerektirebilecek işaretler:

• Ses ya da hece tekrarları ("b-b-b-bardak")
• Seslerin uzatılması ("sssssu") ya da ses hiç çıkmadan kilitlenme (blok)
• Konuşurken yüzde, gözlerde, boyunda gerginlik; göz kırpma, ayak vurma gibi eşlik eden hareketler
• Çocuğun "konuşamıyorum" demesi, bazı kelimelerden kaçınması ya da konuşmaktan vazgeçmesi
• Takılmaların aylar içinde azalmak yerine artması

Bu ayrımı kesin olarak yapmak bir dil ve konuşma terapistinin işidir. Aile için en önemli rehber, çocuğun konuşurken zorlanıp zorlanmadığı ve bu durumdan etkilenip etkilenmediğidir.

Çocuğum takıldığında evde ne yapmalıyım?

Okul öncesi dönemde en güçlü destek, çocuğun her gün konuştuğu ortamdır. Amaç çocuğun konuşmasını düzeltmek değil, ona rahat ve acelesiz bir konuşma ortamı sunmaktır.

• Kendi konuşma hızınızı yavaşlatın. Çocuğa "yavaş konuş" demek yerine siz sakin ve duraklamalı konuşun. Çocuklar yetişkinin temposunu kendiliğinden örnek alır.
• Sözünü bitirmesini bekleyin. Takıldığı kelimeyi onun yerine tamamlamayın, cümlesini kesmeyin. O sustuktan sonra yanıt vermeden önce birkaç saniye bekleyin.
• Ne söylediğine odaklanın. Göz teması kurun, içeriğe yanıt verin: "Parkta kaydıraktan mı kaydın? Ne güzel!" gibi.
• Soru yağmurundan kaçının. Arka arkaya soru sormak yerine gördüğünüz şeyi anlatın ve çocuğa alan bırakın.
• Her gün kısa, sakin bir birebir zaman ayırın. Telefonun ve televizyonun kapalı olduğu, çocuğun oyunu yönettiği birkaç dakika bile değerlidir.
• Evde sıra alma kuralı oluşturun. Sofrada herkesin sırayla konuştuğu, kimsenin sözünün kesilmediği bir düzen çocuğu rahatlatır.
• Günlük temponuzu gözden geçirin. Aceleyle geçen sabahlar, yoğun programlar ve uyku düzensizliği konuşmayı da zorlayabilir.

Hangi tepkilerden kaçınmak gerekir?

İyi niyetle söylenen bazı sözler çocuğa konuşmasının "sorunlu" olduğu mesajını verebilir. Aşağıdaki tepkiler bu yüzden önerilmez:

• "Sakin ol", "nefes al", "baştan söyle", "yavaş konuş" gibi talimatlar
• Takılmayı taklit etmek, gülmek ya da misafirlerin yanında konuşmaya zorlamak
• Takıldığında kızmak, ceza vermek ya da ödül karşılığı "düzgün konuşma" istemek
• Kaygılı bakışlar ve iç çekmeler; çocuklar yüz ifadesini çok iyi okur

Bununla birlikte konuyu tamamen yok saymak da doğru değildir. Çocuk zorlandığını fark ediyor ve üzülüyorsa, sakin bir dille bunu kabul etmek iyi gelir: "Bazen kelimeler zor çıkıyor, olur öyle. Ben seni bekliyorum." Aile "kekemelik" kelimesini çocuğun yanında etiket gibi kullanmak yerine bu tür yumuşak ifadeleri tercih edebilir.

Kardeşler, anaokulu ve çevre nasıl desteklemeli?

Çocuk günün önemli bir bölümünü anaokulunda geçiriyorsa öğretmenle iş birliği çok önemlidir. Öğretmene evde uyguladığınız yaklaşımı anlatın: acele ettirmeme, sözünü tamamlamama, sınıf önünde konuşmaya zorlamama. Kardeşlerin ve yakın akrabaların da aynı tutumu benimsemesi çocuğun her ortamda tutarlı bir destek görmesini sağlar. Çocuk akranlarından alay ya da taklit görüyorsa bunu öğretmenle paylaşmak gerekir.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

"Bekleyelim, geçer" düşüncesi her çocuk için doğru değildir. Aşağıdaki durumlardan biri varsa bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme almak yerinde olur:

• Takılmalar birkaç aydır sürüyor ve azalmıyorsa
• Ailede kekemelik öyküsü varsa
• Çocuk konuşurken belirgin gerginlik gösteriyor ya da konuşmaktan kaçınıyorsa
• Çocuk ya da aile bu durumdan kaygı duyuyorsa
• Kekemeliğin yanında başka dil ve konuşma güçlükleri de gözleniyorsa

Okul öncesi dönem için geliştirilmiş, ebeveynin terapist rehberliğinde günlük hayata yaydığı yaklaşımlar vardır; Lidcombe Programı ve Palin PCI (ebeveyn-çocuk etkileşimi) yaklaşımı bunların bilinen örnekleridir. Hangi yaklaşımın uygun olduğuna çocuğun değerlendirmesine göre uzman karar verir. Terapi sürecinin genel işleyişini [Dil ve Konuşma Terapisi Nedir?](/yazilar/dil-ve-konusma-terapisi-nedir) yazımızda bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kekemelik 3-6 yaşta kendiliğinden geçer mi?

Okul öncesi dönemde başlayan kekemeliğin önemli bir kısmı zamanla kendiliğinden azalabilir. Ancak hangi çocukta geçeceğini önceden kesin olarak bilmek mümkün değildir. Bu nedenle takılmalar sürüyorsa ya da çocuk zorlanıyorsa beklemek yerine değerlendirme almak daha güvenlidir.

Kekemelik korku ya da travma yüzünden mi başlar?

Kekemelik tek bir olaya bağlanamaz. Heyecan, yorgunluk veya ortamdaki değişiklikler takılmaları artırabilir, ancak çoğu zaman asıl neden değildir. Gelişimsel ve yatkınlıkla ilgili etkenler birlikte rol oynar.

Takıldığında kelimeyi onun yerine söylemeli miyim?

Genellikle önerilmez. Kelimeyi tamamlamak iyi niyetli olsa da çocuğa acele etmesi gerektiği mesajını verebilir. Sabırla beklemek ve ne söylediğine ilgi göstermek daha destekleyicidir.

İki dil konuşulan evde kekemelik olur mu?

İki dilli ortam kekemeliğe neden olan bir etken olarak kabul edilmez. Çocuk iki dili öğrenirken zaman zaman kelime ararken duraksayabilir. Takılmalar belirginse iki dilde de değerlendirme yapılması için uzmana danışılmalıdır.

Anaokulu öğretmenine söylemeli miyim?

Evet, öğretmenle açık iletişim çocuğun lehinedir. Öğretmen sınıfta sabırlı bir dinleyici olur, akran tepkilerini gözetir ve evdeki yaklaşımı destekler.

Sakin bir başlangıç için

Okul öncesi yıllarda kekemelik 3-6 yaş çocuğu için çoğu zaman gelişimin zorlu bir virajıdır; ailenin sabırlı ve bilinçli tutumu bu virajı kolaylaştırır. Çocuğunuzun konuşmasıyla ilgili kafanıza takılan bir durum varsa YeniGün Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi'ne [iletişim sayfamızdan](/iletisim) ulaşarak değerlendirme ve yönlendirme için bilgi alabilirsiniz.