Otizmli Çocukta İletişim Başlatma: PECS ve Resimli İletişim

Otizmli Çocukta İletişim Başlatma: PECS ve Resimli İletişim

Otizmli çocukta iletişim başlatma, çocuğun bir isteğini, ihtiyacını ya da ilgisini başkası sormadan, kendi girişimiyle karşısındakine iletmesidir. Konuşmayan ya da az konuşan çocuklar için bu adım çoğu zaman kelimelerden önce gelir. Resim Değiş Tokuşuna Dayalı İletişim Sistemi (PECS), çocuğa bir resim kartını karşısındakine vererek iletişimi kendisinin başlatmasını öğreten, yapılandırılmış bir yöntemdir.

Otizmde iletişim başlatma neden bu kadar önemli?

Otizm spektrumundaki pek çok çocuk, soru sorulduğunda ya da yönlendirildiğinde yanıt verebilir ama iletişimi kendisi başlatmakta zorlanır. Çocuk su istediğinde bardağın yanına gidip beklemek, ağlamak ya da yetişkinin elini çekmek gibi yollar kullanabilir. Bu davranışlar bir mesaj taşır, ancak her zaman anlaşılmaz ve sık sık hayal kırıklığına dönüşür.

İletişimi başlatabilen çocuk, çevresini etkileyebildiğini öğrenir. Bu da hem öfke nöbetlerinin azalmasına hem de sosyal etkileşimin artmasına zemin hazırlar. Bu nedenle özel eğitimde hedef yalnızca "kelime söyletmek" değil, çocuğun işlevsel iletişim kurması, yani isteğini anlaşılır biçimde karşısındakine ulaştırabilmesidir.

PECS nedir, nasıl çalışır?

PECS (Picture Exchange Communication System), Amerika Birleşik Devletleri'nde Andy Bondy ve Lori Frost tarafından geliştirilmiş bir alternatif iletişim sistemidir. Temel fikir basittir: Çocuk istediği nesnenin resmini alır, karşısındaki kişiye verir ve karşılığında o nesneyi alır. Böylece iletişimin "birine bir şey iletmek" olduğunu somut olarak deneyimler.

Yöntemin ayırt edici yanı, çocuğun karşısındakinin sorusunu ya da ipucunu beklemeden harekete geçmesini hedeflemesidir. Başlangıçta ikinci bir eğitici, çocuğun arkasından fiziksel yardımla resmi alıp vermesine destek olur ve bu yardım zamanla silikleştirilir. PECS'in doğru uygulanması için bu yöntemde eğitim almış bir özel eğitim uzmanı ya da dil ve konuşma terapistiyle çalışılması önerilir.

PECS'in altı aşaması nelerdir?

PECS, birbirinin üzerine kurulan altı aşamadan oluşur. Her çocuk bu aşamalarda kendi hızında ilerler; bazı aşamalarda daha uzun kalmak olağandır.

• 1. aşama – İletişimi öğrenme: Çocuk çok istediği bir nesnenin tek resmini alıp yetişkine vermeyi öğrenir.
• 2. aşama – Mesafe ve süreklilik: Resim ve iletişim ortağı uzaklaştırılır. Çocuk resmi bulup farklı kişilere, farklı ortamlarda götürmeyi öğrenir.
• 3. aşama – Resim ayırt etme: Çocuk birden fazla resim arasından istediğini seçmeyi öğrenir.
• 4. aşama – Cümle yapısı: "İstiyorum" kartı ile nesne kartını bir cümle şeridinde birleştirerek basit bir istek cümlesi kurar.
• 5. aşama – Soruya yanıt verme: "Ne istiyorsun?" sorusuna cümle şeridiyle yanıt verir.
• 6. aşama – Yorum yapma: "Görüyorum", "duyuyorum" gibi kartlarla yalnızca istemek için değil, çevresindekileri paylaşmak için de iletişim kurar.

Bu aşamalarda sıfatlar, renkler ve sayılar gibi yeni kavramlar da zamanla eklenebilir. Çocuğun ilerleme hızı, ilgi alanları, dikkat süresi ve diğer gelişim alanlarına göre değişir; bu nedenle kesin bir süre vermek doğru değildir.

Resimli iletişim konuşmayı geciktirir mi?

Ailelerin en sık sorduğu soru budur. Alanda yaygın kabul gören görüş, resim kartları, işaretler ya da iletişim uygulamaları gibi destekleyici ve alternatif iletişim yollarının konuşmayı engellemediği yönündedir. Aksine, iletişimin işe yaradığını deneyimleyen bazı çocuklarda resim verirken sesler ve kelimeler de ortaya çıkabilir.

Yine de her çocuğun yolu farklıdır. PECS'ten çok yararlanan çocuklar olduğu gibi, belirli bir aşamada zorlanan ya da farklı bir iletişim yöntemine daha iyi yanıt veren çocuklar da vardır. Hangi yolun uygun olduğuna, çocuğu tanıyan uzman ekip aileyle birlikte karar verir. Dil ve konuşma terapistinin bu süreçteki rolünü [Dil Terapisti](/yazilar/dil-terapisti) yazımızda ayrıntılı bulabilirsiniz.

Evde iletişim başlatmayı nasıl destekleyebilirim?

İletişim, terapi odasında öğrenilir ama evde yaşar. Aile, çocuğun gün içinde iletişim başlatması için doğal fırsatlar yaratabilir.

• Sevdiği şeyleri görünür ama ulaşılmaz yere koyun. Şeffaf kutular ya da yüksek raflar, çocuğun istemesi için bir neden oluşturur.
• Her şeyi önceden vermeyin. Bardağa suyun tamamını değil birazını koyun, bloklardan birkaçını verin; devamını istemesi için alan bırakın.
• Resim kartlarını ulaşılabilir tutun. Uzmanın önerdiği kartları ya da iletişim dosyasını çocuğun kolayca bulabileceği yerde bulundurun.
• Girişimini hemen karşılayın. Çocuk resmi verdiğinde ya da ses çıkardığında istediğini vakit kaybetmeden verin ve adını söyleyin: "Su! Su istedin."
• Yüz yüze gelin. Çocuğun seviyesine eğilin; yüzünüzü ve ağzınızı görebilmesi ortak dikkati destekler.
• Tutarlı olun. Evdeki herkes aynı kartları ve aynı tepkiyi kullandığında öğrenme hızlanır.

Ev çalışmalarının terapistle uyumlu olması önemlidir. Evde farklı bir yöntem denemek istiyorsanız önce çocuğunuzla çalışan uzmana danışın.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Çocuğunuz iki yaşını geçtiği halde istediklerini işaret etmiyor, adıyla seslenildiğinde tepki vermiyor, sizi bir şey göstermek için çağırmıyorsa bir uzman değerlendirmesi gerekir. Konuşmaya başladığı halde kelimeleri isteklerini iletmek için kullanmayan çocuklar da değerlendirilmelidir. Erken yaşta başlanan iletişim desteği, çocuğun ve ailenin günlük hayatını kolaylaştırır.

Türkiye'de özel eğitim desteğine erişim için Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) değerlendirmesi temel adımdır. Bu süreçle ilgili ayrıntılar [RAM Raporu](/yazilar/ram-raporu) yazımızda yer alıyor.

Sıkça Sorulan Sorular

PECS hangi yaşta başlanabilir?

PECS için belirli bir alt yaş sınırından çok, çocuğun ön becerilerine bakılır. Uzman, çocuğun güçlü motive olduğu nesneleri ve resimleri tanıyıp tanımadığını değerlendirerek karar verir. Küçük yaşta başlanması çoğu zaman aileye erken bir iletişim kanalı sağlar.

Çocuğum biraz konuşuyor, yine de PECS gerekir mi?

Bazı çocuklar kelimeleri tekrar eder ama isteklerini iletmek için kullanmaz. Bu durumda resimli iletişim, kelimeleri işlevsel hale getirmeye yardımcı olabilir. Gerekli olup olmadığına uzman değerlendirmesiyle karar verilir.

Resim kartlarını evde kendim hazırlayabilir miyim?

Gerçek fotoğraflar ya da basit çizimlerle kart hazırlanabilir. Ancak kartların boyutu, sayısı ve hangi aşamada kullanılacağı uzmanla birlikte planlanmalıdır. Aksi halde çocuk kafa karıştırıcı farklı sistemlerle karşılaşabilir.

Tablet uygulamaları PECS yerine kullanılabilir mi?

Konuşan iletişim uygulamaları bazı çocuklar için iyi bir seçenek olabilir. Hangi aracın uygun olduğu çocuğun motor becerilerine, dikkatine ve ihtiyacına göre değişir. Bu tercih ekranın eğlence amacıyla kullanımından ayrı tutulmalı ve uzmanla birlikte yapılmalıdır.

Otizmde iletişim başlatma öğretilebilir mi?

Evet, iletişim başlatma sistematik biçimde öğretilebilen bir beceridir. Uygun yöntem, motive edici fırsatlar ve ailenin tutarlı desteğiyle pek çok çocuk isteklerini daha bağımsız ifade etmeye başlar. İlerlemenin hızı çocuktan çocuğa değişir.

Birlikte ilk adım

Otizmli çocukta iletişim başlatma, çocuğun dünyasına açılan bir kapıdır; o kapıyı birlikte aralamak aileye de büyük rahatlık getirir. Çocuğunuzun iletişim becerileriyle ilgili değerlendirme ve yönlendirme için YeniGün Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi'ne [iletişim sayfamızdan](/iletisim) ulaşabilirsiniz.