Dizartri Nedir? Belirtileri, Türleri ve Afaziden Farkı
Dizartri, konuşmada kullanılan kasların sinir sistemindeki bir etkilenme nedeniyle zayıf, yavaş ya da uyumsuz çalışmasından kaynaklanan motor bir konuşma bozukluğudur. Dizartride kişi ne söylemek istediğini bilir ve dili doğru kurar; ancak dudak, dil, damak, ses telleri ve solunum kasları yeterince kontrol edilemediği için konuşma anlaşılmaz, yavaş, bulanık ya da monoton hale gelebilir.
Dizartri nedir, konuşmayı nasıl etkiler?
Konuşmak, pek çok kasın aynı anda ve uyum içinde çalışmasını gerektirir. Nefes alıp vermek, sesi ses tellerinde üretmek, sesi burun ve ağız boşluğunda şekillendirmek ve dudak-dil hareketleriyle sesleri oluşturmak bu sürecin parçalarıdır. Dizartride bu kasları yöneten sinir sistemi etkilendiği için sürecin bir ya da birkaç halkası zayıflar.
Dizartrinin konuşmaya yansıması kişiden kişiye değişir. Sık görülen özellikler şunlardır:
- Bulanık, peltek ya da "ağzında bir şey varmış gibi" konuşma - Çok yavaş ya da kontrolsüz biçimde hızlı konuşma - Çok kısık, çok yüksek ya da zorlanarak çıkan ses - Genizden gelen (nazal) ses tonu - Tek düze, vurgusuz ve ezgisiz konuşma - Konuşurken nefesin yetmemesi, cümlelerin kısa kesilmesi - Bazı kişilerde yutma güçlüğü ve salya kontrolünde zorluk
Dizartri neden olur?
Dizartri, konuşma kaslarını yöneten beyin bölgelerinin, beyin sapının, beyinciğin ya da sinirlerin etkilenmesiyle ortaya çıkar. Başlıca nedenler şunlardır:
- İnme ve kafa travmaları - Serebral palsi - Parkinson hastalığı, multipl skleroz (MS), ALS gibi nörolojik hastalıklar - Beyin tümörleri ve beyni etkileyen enfeksiyonlar - Bazı kas hastalıkları ve yüz sinirini etkileyen durumlar - Nadiren bazı ilaçların yan etkileri
Çocuklarda dizartri en sık serebral palsi ile birlikte görülür. Serebral palsili çocuklarda kas tonusundaki farklılıklar konuşma kaslarını da etkileyebildiği için dizartri, beslenme ve yutma güçlükleriyle birlikte değerlendirilir. Bu konuda temel bilgileri [SP Hastalığı (Serebral Palsi)](/yazilar/sp-hastaligi-serebral-palsi) yazımızda bulabilirsiniz.
Dizartri türleri nelerdir?
Dizartri, sinir sisteminin hangi bölümünün etkilendiğine ve konuşmada ortaya çıkan özelliklere göre sınıflandırılır:
- Spastik dizartri: Kaslarda sertlik vardır; konuşma yavaş, zorlanarak ve gergin bir sesle çıkar. - Flask (gevşek) dizartri: Kaslar zayıf ve gevşektir; ses nefesli, konuşma genizden gelen bir tonda olabilir. - Ataksik dizartri: Beyincik etkilenmiştir; konuşmada ritim ve vurgu düzensizdir, heceler bazen abartılı ya da kesik çıkar. - Hipokinetik dizartri: Hareketler azalmıştır; ses kısık ve tek düzedir, konuşma zaman zaman hızlanabilir. Parkinson hastalığında sık görülür. - Hiperkinetik dizartri: İstemsiz hareketler konuşmanın akışını bozar. - Karma dizartri: Birden fazla türün özellikleri bir arada görülür.
Türün belirlenmesi, terapinin hangi alanlara öncelik vereceğini planlamaya yardımcı olur.
Dizartri ve afazi farkı nedir?
Dizartri ve afazi sıklıkla karıştırılır, çünkü ikisi de inme gibi aynı nedenlerle ortaya çıkabilir ve ikisinde de konuşma etkilenir. Temel fark, sorunun hangi düzeyde olduğudur.
- Dizartri motor bir konuşma bozukluğudur. Dil sağlamdır; kişi doğru kelimeyi bulur, cümleyi doğru kurar ve söyleneni anlar. Güçlük, sesleri kaslarla üretmektedir. - Afazi bir dil bozukluğudur. Kaslar sağlam olabilir, ancak kişi kelimeyi bulmakta, cümle kurmakta ya da söyleneni anlamakta zorlanır. Okuma ve yazma da etkilenebilir.
Basit bir örnekle: Dizartrili kişi yazarak kendini rahatça ifade edebilir; afazili kişi ise yazarken de kelime bulma ve cümle kurma güçlüğü yaşar. İki durum aynı kişide birlikte görülebilir. Konuşma hareketlerinin planlanmasındaki güçlük olan apraksi ise üçüncü, ayrı bir tablodur; ayrıntılar için [Apraksi](/yazilar/apraksi) yazımıza bakabilirsiniz.
Dizartri nasıl değerlendirilir ve tedavi edilir?
Altta yatan nedenin belirlenmesi için hekim değerlendirmesi esastır. Konuşmanın ayrıntılı değerlendirmesini ise dil ve konuşma terapisti yapar. Bu değerlendirmede solunum, ses kalitesi, ağız içi yapıların hareketleri, konuşma hızı, anlaşılırlık ve gerekiyorsa yutma becerileri incelenir. Kişinin günlük hayatta ne kadar anlaşıldığı da değerlendirmenin önemli bir parçasıdır. Dil ve konuşma terapistinin bu süreçteki rolü için [Dil Terapisti](/yazilar/dil-terapisti) yazımıza göz atabilirsiniz.
Tedavi, dizartrinin nedenine, türüne ve şiddetine göre bireysel olarak planlanır. Altta yatan tıbbi durumun tedavisi hekim tarafından yürütülürken konuşma terapisi şu alanlara odaklanabilir:
- Konuşma için solunum desteğinin ve nefes kontrolünün geliştirilmesi - Ses yüksekliğinin ve kalitesinin artırılması - Dudak, dil ve çene hareketlerinin konuşma içinde güçlendirilmesi ve koordinasyonu - Konuşma hızının anlaşılırlığı artıracak şekilde düzenlenmesi - Vurgu ve tonlama çalışmaları - Gerekli durumlarda resim panoları ya da iletişim cihazları gibi destekleyici iletişim yollarının kullanılması
Çocuklarda terapi, oyun temelli etkinliklerle ve çoğu zaman fizyoterapi ve ergoterapiyle birlikte planlanır.
Dizartrisi olan biriyle nasıl iletişim kurulmalı?
- Sessiz bir ortamda, yüz yüze konuşun. - Anlamadığınızda anlamış gibi yapmayın; tekrar etmesini ya da farklı bir kelimeyle söylemesini isteyin. - Anladığınız kısmı tekrar ederek eksik kalanı sorun. - Acele ettirmeyin, cümlesini tamamlamasına fırsat verin. - Kişi dili anladığı için yüksek sesle ya da yavaş konuşmanıza gerek yoktur. - Gerekirse yazı, jest ya da resimle desteklemesine izin verin.
Sıkça Sorulan Sorular
### Dizartri geçer mi?
Bu, dizartrinin nedenine bağlıdır. İnme ya da travma sonrası ortaya çıkan dizartride zamanla ve terapiyle belirgin ilerleme görülebilir. İlerleyici nörolojik hastalıklarda ise amaç iletişimi mümkün olduğunca uzun süre korumaktır. Kişiye özel beklentiyi ancak uzman değerlendirmesi ortaya koyabilir.
### Dizartri zihinsel bir sorun mu?
Hayır. Dizartri bir konuşma kası kontrolü sorunudur; tek başına anlama ya da düşünme becerisini etkilemez. Dizartrili bir kişinin konuşmasının anlaşılmaması, onun ne söylediğini bilmediği anlamına gelmez.
### Dizartri ile artikülasyon bozukluğu arasındaki fark nedir?
Artikülasyon bozukluğunda çocuk belirli sesleri yanlış üretir, ancak konuşma kaslarında nörolojik bir etkilenme yoktur. Dizartride ise sinir sistemi kaynaklı kas kontrolü güçlüğü, ses, solunum ve konuşma hızını da kapsayan daha geniş bir tabloya yol açar. Ayrımı dil ve konuşma terapisti yapar.
### Serebral palsili çocuğum konuşabilecek mi?
Serebral palsili çocukların konuşma becerileri çok farklılık gösterir. Bazı çocuklar anlaşılır konuşma geliştirirken, bazıları için destekleyici iletişim yolları önemli bir araç olur. Erken dönemde başlanan dil ve konuşma desteği, çocuğun hangi yolla olursa olsun iletişim kurabilmesini hedefler.
Değerlendirme için
Dizartri, doğru değerlendirme ve düzenli terapiyle anlaşılırlığın ve iletişimin desteklenebildiği bir motor konuşma bozukluğudur. Dizartri ya da konuşma anlaşılırlığıyla ilgili soru ve endişeleriniz için YeniGün Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi'ne [iletişim sayfamızdan](/iletisim) ulaşarak değerlendirme hakkında bilgi alabilirsiniz.
