Dispraksi Nedir?
"Dispraksi nedir?" diye açıklamak gerekirse çocuklarda motor becerilerin ve sıralamalarının öğrenilmesinin ve doğru şekilde tamamlanabilmesinin bozukluğudur diyebiliriz. Praksis amaca yönelik hareketin doğru şekilde açığa çıkarılabilme becerisidir.
Bir örnek vermek için 'su içme' aktivitesini analiz edersek, çocuk sürahiden bardağa su doldurmak isterse, önce dolaptan bardak alacağını, sürahiyi hangi pozisyonda tutacağını, bardağa ne kadar yaklaştıracağını, ağırlığına göre ne kadar kuvvetli tutması gerektiğini, doldururken taşmaması için ne zaman durması gerektiğini ayarlaması gerekmektedir. Suyu doldurduktan sonra ise yine bardağı doğru şekilde tutması, ağzına doğru yaklaştırması ve dudaklarını doğru pozisyonda ayarlayarak içebilmesi gerekmektedir. Bu süreçlerin hepsi praksis yani planlama becerisi ile ilgilidir. Üstelik dispraksi sorunu olmayan bir kişi otomatik olarak bu hareketi tamamlayabilecektir.
Bu süreç duyusal, kavramsal olarak çocuğun doğru algıya sahip olması, doğru sıralamada hareket etmesi, hareketi gerekli durumlarda modifiye etmesi ve görevi tamamlayabilmesi aşamalarını içermektedir. Dispraksi belirtileri olan çocuk herhangi bir basamağına sorun yaşadığı zaman doğru ve otomatikleşmiş hareket açığa çıkarmada zorlanacaktır. Önceden öğrendiğimiz bir hareketi sonrasında düşünmeden otomatik olarak gerçekleştiririz ancak dipraksi belirtileri olan çocuklarda bu alanda zorluklar görmekteyiz.
Dispraksi Belirtileri ve Dispraksinin Günlük Yaşamına Etkileri
Dispraksi belirtileri olan çocuk;
- Hareket taklitlerinde zorlanabilmektedir.(Taklitli şarkılarda ya da komutlarda farkedebilirsiniz.) - Kendi başına giyinmesini öğrenirken kıyafetleri ve vücudunu doğru şekilde kullanamayıp öğrenmekte zorlanabilmektedir. (Kıyafetin kolundan kolunu geçirebilmek, pantolonu önce ayaklara doğru yöneltmek, çorabı doğru pozisyonda ayağına getirip giyebilmek gibi) - Kaşık, çatal, bıçak kullanımında zorlandığı için yemek yemekle ilgili sorunlar yaşayabilir. - Yemek sırasında fiziksel bir güçlüğü olmasa dahi, ağzına yemekleri götüremeyebilir, çiğnerken dudak ve çene hareketlerini doğru kontrol edemeyebilir. - Üfleme, tükürebilme, ısırma gibi oromotor praksis sorunları olabilir. - Yiyecekleri ağızda uygun şekilde çevirebilme zorlukları yaşanır. - Oyuncakları doğru şekilde kullanamama ve şekiller oluşturmada zorluklar. - Vücudunu değişen durumlara uygun pozisyonda kullanamamak. (Engebeli bir yüzeyde yürümesi gerekince şaşırmak, önüne engel çıkınca ne yapacağını bilememek, kaldırımdan inmesi gerekince donup kalmak gibi...) - Kol ve bacakların koordinasyonunu sağlayamamak. - Başladığı bir hareketi sonlandırma ve doğru zamanda durdurabilme zorluğu. (Çocuk ellerini suyun altında tutar el yıkamayı ne zaman bitirmesi gerektiğini bilemez, topu doğru zamanda yakalayamaz, vb...) - Yanlış şekilde el sallama, taklitleri yanlış düzlemde yapma. - Nesne olmadan taklitlerde zorlanmak. (Mış-Miş gibi yapamamak, hadi saçını tarar gibi yap dediğinizde çocuğun komutu anlayıp hareketi yapamaması) - Dispraksi belirtileri olan çocuklar, aktiviteleri başlatmakla ilgili de zorluklar yaşayabilir. (Oyuncakları alıp, anlamlı şekilde oyun başlatmakta zorlanmaları örnek olarak verilebilir.) - Doğru sıralamada görevi yapamamak. (Örneğin önce şişenin kapağını açıp su içmesi gerekirken, açmadan içmeye çalışabilirler.)
Dispraksi Belirtileri Kimlerde Görülür
Dispraksi, herhangi bir beyin hasarı olmayan, sadece duyu bütünleme zorluğu olan kişilerde görülebildiği gibi, serebral palsi tanısı, genetik sendromu, epilepsi sorunu olan çocuklarda da durumlarına eşlik edebilmektedir.
Dispraksi ve Duyu Bütünleme Terapisi
Dispraksi, genellikle istemli hareketin duyusal fazını etkileyen bir bozukluktur. Vücut dengesi, taktil (dokunma) duyusu, görme ve proprioseption duyularının bir bütün olarak çocuğun beyninde işlemlenmesi sonucu çocuk, vücudunu hareket için doğru pozisyon ve yönde kullanabilmektedir. Hafıza ve dikkat düzeyimiz de doğru hareket açığa çıkarabilmemiz için önemlidir.
Praksis alanında ilerleme sağlanabilmesi için çocuk, ergoterapistler tarafından klinik gözlem, duyu bütünleme değerlendirmesi ve dispraksi testi ile değerlendirilip sonrasında duyu bütünleme terapisi uygulanmalıdır. Ergoterapistler, duyu bütünleme terapisi ile birlikte dispraksi belirtileri olan çocukların günlük yaşam aktivitelerinde bağımsızlığını sağlamaktadır.
