Apraksi Nedir
Bilinci yerinde, anlaması normal bir kişinin motor, duyusal ve koordinasyon kusuru olmaksızın bildiği amaçlı bir hareketi başaramamasına apraksi denir. Motor defisit, duyu defekti, tremor, ataksi, kore, anormal tonus ve postür bozukluklarından kaynaklanmayan, anlama yetersizliklerine atfedilmeyen bir bozukluktur.
Apraksi; serebrovasküler olaylar (sol hemisfer SVO %28-57, sağ hemisfer SVO %0-34), kortikobazal dejenerasyon , ilerleyici supranukleer palsi, parkinson hastalığı, alzheimer tipi demans sonucu ortaya çıkabilmektedir.
Apraksi Tarihçesi
Hugling Jackson (1866), afazik hastalarda motor hareket bozukluğu olduğunu gözlemlemiştir. Bu hastaların dil ve dudaklarını yemek yeme yada çiğneme sırasında otomatik olarak dudaklarını hareket ettirebilirken, komut verildiğinde hareket ettiremediklerini farketmiştir. Jackson, bunun yalnızca fasiyal kaslara ait olmadığını hastaların aynı zamanda hemiplejik olmayan taraf ellerini komut verildiğinde hareket ettiremezken spontan olarak normal aktiviteler sırasında kullanabildiklerini gözlemlemiştir.
Hermann Steinthall (1871), afazik bir hastanın çatal ve bıçağını daha önce hiç tecrübesi olmamış gibi uygun bir şekilde kullanamadığını gözlemlemiştir. İlgili obje ile hareket arasındaki ilişkinin bozulduğunu ve hareketin yapılamadığını tanımlayan apraksi terimini kullanmıştır.
Apraksi Çeşitleri
İdeasyonel Apraksi: Tipik olarak içerik hataları yaparlar. Özellikle araç kullanımı gerektiren aktivitelerde hata, uygun aktivite için uygun aracın seçilememesi (çekiç yerine tornavida seçilmesi), ya da nesnelerinaletlerin uygun şekilde kullanılamaması, yanlış kullanılması (diş fırçası gösterildiğinde kaşık gibi kullanmaya kalkışabilir), sıralı hareketlerde hata görülmektedir.
İdeomotor Apraksi: Hareket temsilleri sağlamdır, hareket planı ile ilgili sorun yaşamazlar ancak hareket planının motor aktiviteye dönüştürülmesinde sorunlar vardır. Hasta ne yapması gerektiğini bilir ama nasıl yapması gerektiğini bilemez. Uzaysal, zamansal ve içerik hataları yaparlar. Nesne kullanımında hatalar ideasyonel apraksiye göre daha azdır. Eylemi otomatik olarak kendisi başlattığında hata yapmazken, sözel uyaranla hareketi yapması söylendiğinde hata yaparlar. (Yemek sırasında kaşığı doğru kullanırken, başka bir ortamda kaşık kullanılması istendiğinde başaramaz.)
Konstrüksiyonel Apraksi: Hasta bir çiçek resmi çizemez, basit bir Türkiye haritası yapıp belli başlı şehirleri tahmini yerlerine yerleştiremez, tahta oyuncak blokları yan yana getirip istenen şekli yapamaz.
Apraksi Değerlendirme
Değerlendirmede sözel komuta dayalı eylemlere, taklit becerisine, pandomim yeteneğine ve kavramsal değerlendirmelerine yoğunlaşılır. Çeşitli vücut bölgeleri için komutlar ve bunun karşılığında aldığı puanlar sonucu hastanın apraksik durumu değerlendirilmeye çalışılır ancak her zaman sağlıklı bir değerlendirme almak pek de kolay değildir.
Fasiyal bölge değerlendirmesindeki komutlar;
1) Dilini dışarı çıkar.
2) Gözlerini kapat.
3) Islık çal.
4) Çiçek kokla.
5) Kibriti üfleyip söndür.
Üst Ekstremite komutlar;
1) Yumruk yap.
2) Asker selamı ver.
3) El salla.
4) Başını kaşı.
5) Parmaklarını oynat.
Enstrümental komutlar;
1) Tarak kullan.
2) Diş fırçası kullan.
3) Kaşık kullan.
4) Çekiç kullan.
5) Anahtar kullan
Komplex komutlar;
1) Araba kullanıyormuş gibi yap.
2) Kapıya vuruyor gibi yap.
3) Kağıt katlıyor gibi yap.
4) Sigara yakıyor gibi yap.
5) Saz çalıyor gibi yap.
Değerlendirme sonundaki toplam puan; 48-51.56= Hafif Apraksik, 26.30-48= Orta Apraksik, 26.30'dan düşükse Şiddetli Apraksik olarak sınıflandırılır.
Apraksi Tedavisi
Apraksi tedavisinde, strateji eğitimi ve davranışsal eğitim olarak iki yaklaşım benimsenmiştir.
Apraksi Strateji Eğitimi; Günlük yaşamlarında apraksik defisitlerle başedebilecekleri kompansatuar tekniklerin öğretilmesi prensibine dayanır. Hastadaki bozukluğun derecesine göre hasta desteklenir.
- Hasta hareketi başlatmada sorun yaşıyorsa ek sözel komutlarla hastanın hareketi başlatması sağlanır. - Eğer sözel komutlarla başlatamıyorsa obje hastanı eline verilir. - Hasta yine yapamazsa hareket basamak basamak anlatılır yine yapamazsa hastanın ekstremitesi pozisyonlanır ve hareket gösterilir. - Hastanın hareketini değerlendirmesi istenir ve feedback sağlanır.
Apraksi Davranışsal Eğitim; Bozulan sistemin tedavi edilmesi, olay öncesindeki becerisinin yeniden kazandırılması amaçlanır.
1- Geçişli Hareket Eğitimi:
- Faz A: Hastaya önce obje gösteriliyor. - Faz B: Objenin kullanımı ile ilgili bir kart gösteriliyor. Kartta gördüğü objeyi kullanarak taklit etmesi istenir. - Faz C: Pandomim yaparak objeyi kullanıyormuş gibi yapması istenir.
2- Geçişsiz Anlamlı Hareket Eğitimi:
- Faz A: İki kart gösteriliyor, birinci kartta belirli bir sahne var, sembolik hareket içeren ikinci kart gösteriliyor ve ikinci kartta gösterilen hareketi birinci karttaki birinci karttaki sahnenin içine yerleştirerek yapması isteniyor. Taklit yoluyla ikinci karttaki hareketi yapması istenir. - Faz B: Yalnızca birinci kart gösteriliyor ve hangi hareketin bu içerik içinde yer alması gerekiyorsa onu hatırlaması isteniyor. - Faz C: İçerik kartları gösteriliyor bunlar ilk karttakinden farklı ancak o karttaki içerik ile ilişkili. Amaç Faz A ve Faz B de öğrendiği hareketleri bu karttaki içerik içinde tekrar kullanmasını sağlamak.
3- Geçişsiz Anlamsız Hareket Eğitimi:
- Terapistin gösterdiği anlamsız hareketleri hastanın taklit etmesi istenir.
