Afazi Nedir? Afazi Tipleri, Tedavisi ve Evde Egzersizler
Afazi, beyinde dilden sorumlu bölgelerin hasar görmesi sonucu ortaya çıkan edinilmiş bir dil bozukluğudur. Afazi yaşayan kişi daha önce sahip olduğu konuşma, konuşulanı anlama, okuma ve yazma becerilerinin bir kısmını ya da tamamını kaybedebilir. Afazi zekâyı ortadan kaldırmaz; kişi ne düşündüğünü bilir ama bunu dile dökmekte ya da duyduğunu anlamakta zorlanır.
Afazi ne demek?
"Afazi" kelimesi, dilin kullanımındaki kayıp anlamına gelir. Burada önemli olan "edinilmiş" olmasıdır: Kişi dili daha önce öğrenmiş ve kullanıyordur, ardından beyinde oluşan bir hasar bu beceriyi etkiler. Bu yönüyle afazi, çocuklukta dilin gecikmeli ya da farklı gelişmesinden ayrılır.
Afazi yalnızca konuşmayı değil, dilin bütün kullanım biçimlerini etkileyebilir. Bir kişi rahat konuşup söyleneni anlamakta zorlanabilir; bir başkası söyleneni anlayıp kelimeleri bulamayabilir. Etkilenen beceriler, hasarın beyindeki yerine ve büyüklüğüne göre değişir.
Afazi neden olur?
Afazinin en sık nedeni inmedir (beyin kanaması ya da beyin damarının tıkanması). Bunun dışında şu durumlar da afaziye yol açabilir:
- Kafa travmaları ve kazalara bağlı beyin yaralanmaları - Beyin tümörleri ve bunlara yönelik ameliyatlar - Beyni etkileyen enfeksiyonlar - Zamanla ilerleyen bazı nörolojik hastalıklar (bu tabloya primer progresif afazi denir)
Afazi çoğunlukla yetişkinlerde görülse de çocuklar da kafa travması, inme ya da beyin enfeksiyonu sonrası edinilmiş afazi yaşayabilir. Çocuğun gelişen beyni ve devam eden dil öğrenimi, bu durumda değerlendirme ve terapiyi yetişkinlerden farklı kılar.
Konuşmada ani bir bozulma, yüzde kayma ya da kolda güçsüzlük fark edilirse vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır. Bu belirtiler inmeye işaret edebilir ve acil müdahale gerektirir.
Afazi tipleri nelerdir?
Afazi tipleri, konuşmanın akıcılığına, anlamanın ve tekrarlama becerisinin ne ölçüde etkilendiğine göre sınıflandırılır. En sık kullanılan tipler şunlardır:
- Broca afazisi (akıcı olmayan afazi): Kişi söyleneni büyük ölçüde anlar ama konuşması kısa, kesik ve zahmetlidir. Cümleler çoğunlukla ana kelimelerden oluşur ("Su… içmek… şimdi"). Kişi zorlandığının farkındadır. - Wernicke afazisi (akıcı afazi): Konuşma akıcıdır ancak anlamca boş olabilir; yanlış ya da uydurma kelimeler görülebilir. Asıl güçlük söyleneni anlamaktadır ve kişi hatalarının çoğu zaman farkında değildir. - Global afazi: Hem konuşma hem anlama ağır biçimde etkilenmiştir. Genellikle geniş bir hasar sonrası görülür. - İletim afazisi: Anlama ve akıcılık görece korunmuştur, ancak duyduğunu tekrar etmekte belirgin güçlük vardır. - Anomik afazi: Kişi akıcı konuşur ve anlar, ancak nesnelerin ve kişilerin adlarını bulmakta zorlanır; "şey", "o şey işte" gibi ifadeler sıklaşır. - Transkortikal afaziler: Tekrarlama becerisi korunurken konuşma başlatma ya da anlama etkilenmiş olabilir.
Gerçek hayatta her kişi bu kalıplara tam uymaz; tip belirlemek, terapinin hangi becerilere odaklanacağını planlamak için yapılır. Afaziye, konuşma kaslarının zayıflığından kaynaklanan dizartri ya da konuşma hareketlerinin planlanmasındaki güçlük olan [apraksi](/yazilar/apraksi) de eşlik edebilir.
Afazi testi ve değerlendirme nasıl yapılır?
Tanı, önce hekim tarafından nörolojik muayene ve gerekli görüntüleme yöntemleriyle konur. Dil becerilerinin ayrıntılı değerlendirmesini ise dil ve konuşma terapisti yapar. Bu değerlendirmede genellikle şunlara bakılır:
- Serbest konuşma ve kendini ifade etme - Basit ve karmaşık yönergeleri anlama - Nesne ve resim adlandırma - Kelime ve cümle tekrarlama - Okuma ve yazma becerileri - Günlük iletişimde kullandığı stratejiler
Türkçe için geliştirilmiş standart afazi değerlendirme araçları, kişinin güçlü ve zorlandığı alanları ayrıntılı biçimde ortaya koyar. Değerlendirme terapinin başında, süreç içinde ve belirli aralıklarla tekrarlanarak ilerleme izlenir.
Afazi tedavisi nasıl yapılır?
Afazi tedavisinin temeli dil ve konuşma terapisidir. Terapi, değerlendirme sonuçlarına ve kişinin günlük hayattaki ihtiyaçlarına göre bireysel olarak planlanır. Sürecin genel işleyişi için [Dil ve Konuşma Terapisi Nedir?](/yazilar/dil-ve-konusma-terapisi-nedir) yazımıza göz atabilirsiniz.
Terapide kullanılan başlıca çalışmalar:
- Kelime bulma çalışmaları: Anlam ipuçları, ilk ses ipucu ve kategori oyunlarıyla adlandırma becerisinin desteklenmesi - Anlama çalışmaları: Kısa yönergelerden başlayıp giderek uzayan cümlelerle dinlediğini anlama - Cümle kurma çalışmaları: Basit cümle yapılarından karmaşık yapılara doğru ilerleme - Okuma-yazma çalışmaları: Gündelik hayatta gerekli olan okuma ve yazma becerilerinin yeniden kazanılması - Destekleyici iletişim: Jest, resim, yazı ya da iletişim panoları gibi konuşmayı tamamlayan yolların öğretilmesi - Aile eğitimi: Yakınların iletişimi kolaylaştıran yöntemleri öğrenmesi
Evde afazi egzersizleri ve iletişim önerileri
Evde yapılacak çalışmaların terapistin planıyla uyumlu olması önemlidir. Yakınların iletişim biçimi de en az egzersizler kadar etkilidir.
- Sakin bir ortamda, televizyon ve gürültü olmadan konuşun. - Kısa ve net cümleler kullanın, ancak yetişkine çocukla konuşur gibi konuşmayın. - Yanıt için zaman tanıyın; cümlesini hemen tamamlamayın. - Evet-hayır ile yanıtlanabilecek sorular sorun. - Konuşmayı jest, yazı, resim ya da nesne göstererek destekleyin. - Fotoğraf albümü üzerinden aile üyelerini ve olayları adlandırma çalışın. - Kişiyi aile sohbetlerine ve kararlara dahil etmeye devam edin.
Sıkça Sorulan Sorular
### Afazi olan hastalar iyileşir mi?
Pek çok kişide, özellikle ilk aylarda belirgin bir iyileşme görülebilir ve terapiyle ilerleme daha uzun süre devam edebilir. İyileşmenin ne kadar olacağı hasarın yerine, büyüklüğüne, afazi tipine, yaşa ve genel sağlık durumuna bağlıdır. Bu nedenle kesin bir süre ya da sonuç vermek doğru değildir; uzman değerlendirmesi gerekir.
### Afazi zekâyı etkiler mi?
Afazi bir dil bozukluğudur, zekâyı ortadan kaldırmaz. Kişi düşünebilir, karar verebilir ve çevresini tanır; ancak bunları kelimelere dökmekte zorlanır. Bu nedenle afazili bireyle saygılı ve yetişkin düzeyinde iletişim kurulmalıdır.
### Afazi ile dizartri aynı şey mi?
Hayır. Afazi dili bulma, anlama ve kurmayla ilgilidir. Dizartride ise dil sağlamdır ama konuşma kaslarının kontrolü bozulduğu için sesler anlaşılır biçimde çıkarılamaz. İki durum aynı kişide birlikte de görülebilir.
### Afazi terapisine ne zaman başlanmalı?
Terapiye, hekim uygun gördüğünde mümkün olan en erken dönemde başlanması önerilir. Ancak geç başlanan terapi de fayda sağlayabilir; dönem geçti diye destekten vazgeçmemek gerekir.
### Çocuklarda afazi görülür mü?
Evet, çocuklar da beyin hasarı sonrası edinilmiş afazi yaşayabilir. Bu durum, çocuğun konuşmaya hiç başlamaması ya da gecikmesi gibi gelişimsel dil güçlüklerinden farklıdır ve hem hekim hem dil ve konuşma terapisti tarafından değerlendirilmelidir.
Destek için
Afazi, kişinin ve ailesinin günlük hayatını derinden etkileyen ama doğru destekle üzerinde çalışılabilen bir durumdur. Afazi ya da benzeri dil ve konuşma güçlükleriyle ilgili değerlendirme ve yönlendirme için YeniGün Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi'ne [iletişim sayfamızdan](/iletisim) ulaşabilirsiniz.
